Акыркы он жылдыкта Кытай дүйнөнүн ондогон өлкөлөрүнө ири көлөмдө насыя жана инвестиция берип, жол, порт, темир жол жана энергетикалык объектилерди каржылады. Бул долбоорлор экономикалык өсүшкө шарт түзгөнү менен, айрым мамлекеттерде карыздын көбөйүшү саясий жана экономикалык көз карандылык тууралуу талкууларды күчөттү.

Мисалы, Шри-Ланка Кытайдан 1,5 млрд долларга жакын насыя алып, Хамбантота портун курган. Долбоор күтүлгөн кирешени алып келбей, кийин порттун 70% үлүшү кытайлык компанияга 99 жылга ижарага берилген. Бул окуя «карыз тузагы» теориясынын эң көп айтылган мисалдарынын бири болуп калды.

Жибутиде болсо Кытай каржылаган инфраструктуралык долбоорлордун көлөмү 1,4 млрд долларга жеткен. Кийин бул өлкөдө Кытайдын чет өлкөдөгү биринчи аскердик базасы ачылып, Пекиндин стратегиялык таасири күчөгөнү белгиленет.

Кыргызстан үчүн да бул тема маанилүү. Өлкөнүн тышкы карызынын болжол менен 37–40%ы Кытайдын Экспорт-импорт банкына туура келет. Бул каражатка жолдор, энергетикалык объектилер жана башка инфраструктура курулган. Ошол эле учурда Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу сыяктуу жаңы долбоорлор өлкөнүн транзиттик мүмкүнчүлүгүн кеңейтсе да, карызды башкаруу маселесин дагы актуалдуу кылууда.

Экономисттердин пикиринде, көйгөй насыянын өзүндө эмес, анын кандай шартта алынып, канчалык натыйжалуу пайдаланылганында. Эгер долбоорлор экономикалык киреше алып келбесе, карыз жүгү мамлекеттик бюджетке басым жасап, жаңы көз карандылыктарды жаратышы мүмкүн.

Ошондуктан ар бир ири насыя жана инвестициялык долбоор ачык-айкын талкууланып, экономикалык пайдалуулугу алдын ала кылдат эсептелиши керек. Тышкы каржылоону натыйжалуу башкаруу, ички өндүрүштү өнүктүрүү жана мамлекеттик чечимдердин ачыктыгы гана өлкөнүн экономикалык коопсуздугун жана көз карандысыздыгын бекемдей алат.

Мындан тышкары, стратегиялык объектилер же жерлер 49 жылга инвестициянын негизинде ижарага берилсе, ал юридикалык жактан сатылбаса да, иш жүзүндө узак мөөнөткө чет элдик компаниянын көзөмөлүнө өтөт. Эгер келишим мамлекеттин кызыкчылыгын жетиштүү коргобосо, келечекте экономикалык гана эмес, саясий жана коопсуздук жагынан да көз карандылык күчөшү мүмкүн.

Ошондуктан ар бир мындай келишимдин шарттары ачык-айкын болуп, улуттук кызыкчылык биринчи орунда турушу зарыл.