Тарыхта узак жылдар бою бийлик жүргүзүп, өз доорун кан, коркунуч жана талаш-тартыш менен башкарган диктаторлордун айрымдары көзү өтүп кеткенден кийин да коомдун эсинен чыга элек. Алардын кээ бирлеринин мүрзөлөрү бүгүнкү күндө мамлекеттик деңгээлде корголуп келсе, башкаларынын акыркы жайы жашыруун бойдон калып же таптакыр жок кылынган.

Расмий корголгон жана зыярат кылынган мүрзөлөр

Ким Ир Сен (Түндүк Корея)

Түндүк Кореянын негиздөөчүсү Ким Ир Сендин салттуу мүрзөсү жок. Анын сөөгү Пхеньян шаарындагы Кымсусан мемориалдык сарайында сакталат. Бул жай жыл сайын миңдеген жарандар тарабынан мамлекеттик идеологиянын символу катары зыярат кылынат. Комплекс улуттук сыймык жана режимдин негизги таянычы катары кабыл алынат.

Владимир Ленин (Россия)

Советтик революциянын лидери Лениндин сөөгү Москвадагы Кызыл аянттагы мавзолейде сакталууда. Атайын айнек саркофагга коюлган дене бүгүнкү күндө да миллиондогон туристтерди өзүнө тартат. Совет доорунда бул жай коммунисттик идеологиянын борбору болсо, азыр тарыхый жана туристтик мааниге ээ.

Франсиско Франко (Испания)

Испаниянын диктатору Франконун сөөгү алгач “Курман болгондор өрөөнүндөгү” мавзолейге коюлган. 2019-жылы анын сөөгү үй-бүлөлүк көрүстөнгө көчүрүлгөн. Азыр бул жерди негизинен туугандары жана саясий тарапташтары гана зыярат кылышат.

Фидель Кастро (Куба)

Кубанын көп жылдык лидери Фидель Кастро Сантьяго-де-Куба шаарында жерге берилген. Анын мүрзөсү жыл сайын тарапташтары тарабынан эскерилип, улуттук жана идеологиялык мааниге ээ бойдон калууда.

Бенито Муссолини (Италия)

Италиялык фашисттик лидер Муссолининин мүрзөсү Предаппио шаарында жайгашкан. Ал расмий түрдө кеңири ачык эмес. Бирок неофашисттик топтор тарабынан зыярат кылынат. Тарыхый символ катары талаштуу мааниге ээ.

Иосиф Сталин (Россия)

Сталин 1953-жылы каза болгондон кийин алгач Лениндин мавзолейине коюлуп, кийин Кремль дубалынын жанына кайра көмүлгөн. Бүгүнкү күндө анын мүрзөсүн негизинен тарыхчылар жана изилдөөчүлөр гана зыярат кылышат. Ал репрессиялардын, диктатуранын жана Экинчи дүйнөлүк согуш доорунун карама-каршылыктуу образы.

Мүрзөсү жок же жок кылынган лидерлер

Мүрзөсүз лидер: Муаммар Каддафи (Ливия)

2011-жылы өлтүрүлгөн Муаммар Каддафинин сөөгү бир нече күн элге көрсөтүлгөндөн кийин, чөлдөгү жашыруун жайга көмүлгөн. Анын расмий мүрзөсү жок. Бул чечим анын акыркы жайын саясий символго айландырбоо максатында кабыл алынган. Ливия бийлиги үчүн Каддафи өлгөндөн кийин да коркунучтуу фигура бойдон калган.

Жок кылынган мүрзө: Саддам Хусейн (Ирак)

2006-жылы дарга асылган Саддам Хусейн туулган айылы Аль-Ауджада көмүлгөн. Бирок 2014-жылы ИГИЛ менен болгон кагылышуулар маалында анын мүрзөсү талкаланып, сөөгү белгисиз жерге көчүрүлгөн. Натыйжада мүрзө тарыхтан дээрлик өчүрүлгөн.

Сүргүндө өлүп, унутулган диктатор: Иди Амин (Уганда)

Уганданын мурдагы лидери Иди Амин 2003-жылы Сауд Арабиясында сүргүндө каза болуп, Жидда шаарындагы жөнөкөй көрүстөнгө коюлган. Анын мүрзөсү расмий түрдө эскерилбейт.

Талашка түшкөн жана белгисиз тагдырдагы мүрзөлөр

Хафез Асад (Сирия)

Сириянын мурдагы президенти Хафез Асад Латакия провинциясындагы Кардаха айылындагы мавзолейге коюлган. Башар Асад бийликте турган маалда мүрзө катуу кайтарылып келген. Азыркы саясий өзгөрүүлөр шартында анын тагдыры белгисиз бойдон калууда.

Хосни Мубарак (Египет)

Египеттин мурдагы президенти 2020-жылы каза болуп, Каирдеги Гелиополисте үй-бүлөлүк көрүстөнгө коюлган. Мүрзө катуу көзөмөлдө, бирок ыйык жайга айланган эмес.

Николае Чаушеску (Румыния)

1989-жылы атылган Чаушеску Бухаресттеги Генча көрүстөнүнө коюлган. Узун убакыт мүрзөнүн ага таандык экени талаш жаратып, ДНК тест менен гана тастыкталган. Расмий макамы жок.

Пол Пот (Камбоджа)

“Кызыл кхмерлердин” лидери Пол Пот Таиланд чек арасына жакын ээн жерде көмүлгөн. Мүрзө каралбайт жана атайылап унутта калтырылган.

Слободан Милошевич (Сербия)

Гаага түрмөсүндө каза болгон Милошевич туулган шаары Пожаревацтагы үйүнүн короосуна коюлган. Мүрзө мамлекеттик деңгээлде таанылган эмес.

Сухарто (Индонезия)

Индонезиянын авторитардык лидери Сухарто Жакартадагы Карет көрүстөнүндө жерге берилген. Мүрзө негизинен үй-бүлө мүчөлөрү тарабынан гана зыярат кылынат.

Бул лидерлердин мүрзөлөрүнүн тагдыры тарыхтын өзү сыяктуу эле карама-каршылыктуу. Айрымдары идеологиялык символ катары сакталса, башкалары атайылап унутулуп же жок кылынган. Бирок диктатуралар өлсө да, алардын изи тарыхта узакка сакталып, кийинки муунга сабак катары калат.