Ирандын Дашт-е-Байяз аймагында, байыркы Нишапур шаарына жакын кургак жана ээн талаада жерден көтөрүлүп чыккан өзгөчө нерсе бар. Бул храм да эмес, мунара да эмес. Бул аска же чептин калдыгы да эмес. Бул – жердин бир бүтүн катмарынан оюлуп жасалган идеалдуу таш барабан. Бул табышмактуу монолит ондогон жылдардан бери археологдорду, тарыхчыларды жана байыркы сырларды изилдегендерди таң калтырып келет. Себеби аны ким, кантип жана эмне үчүн жасаганы бүгүнкү күнгө чейин так белгисиз.

Дашт-е-Байяздагы монолит өзүнүн геометриялык тактыгы менен өзгөчө. Ал курулган эмес. Ал казылып, тоо тектин ичинен оюлуп чыккан. Жерден атайын иштелип чыккандай тегерек чоң күмбөз, анын борборунда тик бурчтуу камера жайгашкан. Бул, балким, курмандык жайы, балким, суу сактагыч же унутта калган көрүстөн болушу мүмкүн. Бирок таштын үстүндө жазуулар да, сүрөттөр да жок. 

Археологдор бул курулуштун жашы миңдеген жылдар болушу мүмкүн деп эсептешет. Бирок так датасын эч ким айта албайт. Аны белгилүү бир доорго таандык кылуучу ишенимдүү булактар жок. Ошентсе да адистер бул заманбап инженердик иш эмес экенине ишенишет. Ал адамдарда жөнөкөй шаймандар гана болгон доордо жасалган. Бирок ошол учурда мындай так форма менен симметрияга кантип жетишкен?

Бир версия боюнча, монолит диний максатта колдонулган. Балким, бул Зороастризм динине тиешелүү курмандык жай болгон. Бул динде от, суу жана жер ыйык деп эсептелген. Тегерек форма асман гармониясын символдоштуруп, борбордук камера ыйык от же суу үчүн колдонулган болушу мүмкүн.

Айрым адистер монолит байыркы ирригациялык системанын бир бөлүгү болушу мүмкүн дешет. Мисалы, жаан суусун же жер астындагы булактарды топтоочу цистерна. Бул пикирди тик бурчтуу камеранын болушу жана объекттин рельефтин ылдый жагына карай жайгашуусу колдойт. Бирок суроо жаралат? Эгер бул жөн гана суу сактагыч болсо, анда эмне үчүн мындай татаал формада жасалган? Эмне үчүн ал жөнөкөй курулуштан көрө көркөм айкелге окшош?

Акырында, мистикалык версияларды жактагандар да бар. Алар бул байыркы башкаруучунун көрүстөнү болушу мүмкүн деп эсептешет. Пропорциялары жана обочолонгон жайгашуусу бул пикирге негиз берет. Бирок эч кандай табылгалар же көмүлгөн адамдын издери жок болгондуктан, бул теория да толук далилденген эмес.

Дагы бир кызыктуу жагы, курулуштун дээрлик идеалдуу абалда сакталышы. Миңдеген жылдар бою ачык асман алдында турганына карабастан, монолит бузулган эмес. Анын формасы так, сызыктары түз бойдон калган. Бул таштын өтө тыгыздыгын жана аны жасаган усталардын жогорку чеберчилигин көрсөтөт.

Бүгүнкү күндө жергиликтүү тургундар аны байыркы доордун табышмактуу «ата-бабалардын ташы» деп аташат. Ал эми туристтер аны көргөндө таң калуу менен ишенбестик сезимин башынан өткөрүшөт. Окумуштуулар дагы эле анын келип чыгышын талкуулап жатышат, бирок так жооп али табыла элек.