Париждеги Конкорд аянтынан күн сайын миңдеген жергиликтүү тургундар менен туристтер өтүшөт. Алар Луксор обелискин (Луксор шаарындагы байыркы таш мамылары) кооз, бирок “үнсүз эстелик” катары гана кабыл алышат. Бирок соңку изилдөөлөр бул байыркы таш эстеликтин ичинде тандалгандар үчүн гана арналган жашыруун билдирүүлөр бар экенин көрсөттү. Египтолог окумуштуу дээрлик эки кылым бою байкалбай келген шифрленген иероглифтерди чечмелөөгө жетишти. Бул тууралуу Earth басылмасы жазды.

Белгилүү эстеликтеги байкалбаган жазуулар

Луксор обелиски — болжол менен 3000 жыл мурун Египетте жасалып, XIX кылымда Парижге орнотулган тарыхый монумент. Жакында жүргүзүлгөн реставрация маалында окумуштууларга анын адатта көзгө көрүнбөгөн жогорку бөлүктөрүн изилдөөгө сейрек мүмкүнчүлүк берди.

Сорбонна университетинин окутуучусу, египтолог Жан-Гийом Олетт-Пеллетье иероглифтердин жайгашуусу кадимкидей эмес экенин буга чейин эле байкаган. Мындай ыкмалар байыркы Египеттин мүрзөлөрүндө гана колдонулган.

Иероглифтик “криптография” кантип иштеген?

Байыркы Египетте иероглифтерди окуу багыты фигуралардын кайсы тарапты карап турганына жараша өзгөрчү. Тажрыйбалуу жазуучулар бул эрежелерди атайылап бузуп, белгилердин ордун же фонетикалык маанисин өзгөртүү менен жашыруун маани жаратышкан. Мындай жазуу “криптоиероглифтер” деп аталган.

Олетт-Пеллетье обелисктин ар кайсы тарабындагы символдорду салыштырып, текстти тескери ыраатта окуганда гана жашыруун билдирүү ачыларын аныктаган. Эгер кадимки жол менен окусаң, ал маани таптакыр жоголот.

Эмне үчүн бул сырды баары көрө алган эмес?

Байыркы Египетте сабаттуулук элитага гана таандык болгон. Сарай жана храм кызматкерлери көп жылдык окуудан өтүп, белгилердин сейрек колдонулган маанилерин билишкен. Ошондуктан мындай жашыруун билдирүүлөр көпчүлүккө байкалбай, ошол доордо да, бүгүнкү Парижде да көз жаздымда калып келген.

Обелиск жана Опет майрамы

Алгач бул обелиск Луксор шаарында, падышалык бийликти жаңыртуучу Опет майрамына байланыштуу храмдын жанында турган. Салтанаттуу жүрүштөрдө ак сөөктөр Нил дарыясы аркылуу кайыктар менен жакындашкан. Дал суу тараптан караганда гана туура бурч ачылып, жашыруун текст окулмак.
Ушул ракурстан элита мындай билдирүүнү окуй алган: “Падыша - кулатууга мүмкүн болбогон тирүү кудай”, - деп түшүндүрөт Олетт-Пеллетье. Анын айтымында, бул интеллектуалдык жогорку катмарга багытталган ичке саясий пропаганданын формасы болгон.

Бийликтин символдору жана жашыруун көрсөтмөлөр

Обелисктин бир тарабында Рамсес II Жогорку жана Төмөнкү Египетти бириктирген таажы менен сүрөттөлгөн. Бул саясий биримдикти билдирет. Башка тарабында болсо бука мүйүздөрү бар таажынын элементтери курмандык столу менен айкалышып, кудайларга тартуу кылуу боюнча символдук көрсөтмөнү түзөт. Мындай символика алтын тилдер менен көмүлгөн мумиялар сыяктуу табылгаларга окшош. 

Контекст өзгөрсө, маани да өзгөрөт

Луксордо обелиск кыймыл, бурч жана мейкиндик аркылуу элита менен “сүйлөшкөн”. Ал эми 1836-жылы Парижге орнотулгандан кийин бул контекст жоголуп, иероглифтер жөн гана кооз оймо-чийме катары кабыл алына баштаган. Реставрация гана бул логиканы убактылуу кайра ачып берди.

Иероглифтик криптографиянын артыкчылыгы жана кемчилиги

Мындай ыкма саясий идеяларды элитага гана жеткирүүгө мүмкүндүк берген. Бирок убакыт өтүп, туура контекст жана көз караш жоголгондо, бул билдирүүлөр да маанисин жоготкон. Ошентип, миңдеген адамдардын көз алдында турган таш эстелик жүздөгөн жылдар бою унчукпай келип, бүгүн гана кайра “сүйлөй” баштады.