АКШ президенти Дональд Трамп «Тынчтык кеңеши» аттуу жаңы түзүмдү түзүү демилгеси менен чыгып, аны келечекте Бириккен Улуттар Уюмуна (БУУ) альтернатива катары көрүп жатканын билдирди. Анын айтымында, БУУ эл аралык конфликттерди жөнгө салууда натыйжасыз болуп келген жана көп учурда реалдуу чечимдерди кабыл ала албай калган.

Бул билдирүү глобалдык дипломатиялык мейкиндикте чоң талкуу жаратты. Анткени Трамп сунуштаган жаңы түзүм классикалык көп тараптуу институттардан айырмаланып, бир мамлекеттин лидеринин жеке демилгесине негизделип жатат.

БУУга ишеним кризиси тереңдеп жатабы?

Акыркы жылдары БУУнун эффективдүүлүгү тууралуу сын күчөп келет. Газадагы согуш, Жакынкы Чыгыштагы куралдуу жаңжалдар жана Африкадагы туруктуу конфликттер уюмдун чечим кабыл алуу механизмдеринин жай иштээрин жана вето укугу көп учурда процессти оорлотуп салганын көрсөттү.

Трамп да ушул аргументтерге таянып, “БУУ пайдалуу болгон жок, согуштарды токтотууда натыйжа бере алган эмес” деген позициясын билдирүүдө. Бирок эксперттердин айтымында, БУУ — глобалдык коопсуздук үчүн идеалдуу эмес болсо да, бүгүнкү күндө жалгыз универсалдуу легитимдүү эл аралык аянтча бойдон калууда.

«Тынчтык кеңеши» эмне үчүн талаштуу?

Bloomberg агенттигинин маалыматына ылайык, Трамп түзүүнү көздөгөн «Тынчтык кеңешинин» эң талаштуу жери — анын жетекчилиги президенттик мөөнөт менен чектелбеши мүмкүн экендиги. Ак үйдөгү булактар кеңешке Трамп өзү өмүр бою төрагалык кылышы ыктымал экенин айтышууда.

Бул сунуш эл аралык саясатта бир адамдын узак мөөнөттүү таасир этүү механизмин түзүүгө умтулуу катары кабыл алынууда. Адистер муну демократиялык башкаруунун принциптерине жана көп тараптуу дипломатияга каршы келет деп баалашууда.

Геосаясий максаттарбы же имидждик долбоорбу?

Айрым серепчилер Трамптын бул демилгесин:

• АКШнын глобалдык лидерлигин бекемдөө,
• Кытай жана Россия өңдүү державаларга каршы альтернативдүү аянтча түзүү,
• Жеке саясий мурасын бекемдөө аракеттери катары көрүшөт.

Ошол эле учурда, «Тынчтык кеңеши» азырынча укуктук статусу, мүчөлүк критерийлери жана чечимдеринин аткарылыш механизми белгисиз бойдон калууда. Бул аны символдук платформа же саясий инструмент катары гана чектеп коюшу мүмкүн.

Эл аралык тартипке таасири кандай болушу мүмкүн?

Эгерде мындай түзүм иш жүзүндө иштей баштаса:

- БУУнун легитимдүүлүгүнө сокку урушу мүмкүн
- Эл аралык укуктун бирдиктүү системасы начарлашы мүмкүн
- Дүйнө көп борборлуу эмес, жеке лидерлер үстөмдүк кылган тартипке жакындай башташы ыктымал, ошол эле учурда, айрым аналитиктер муну “БУУга реформа жүргүзүүгө болгон басымдын күчөшү” катары да баалашууда.

Трамптын «Тынчтык кеңеши» демилгеси — эл аралык системадагы нааразычылыктын жана көп тараптуу институттарга болгон ишеним кризисинин белгиси. Бирок БУУну алмаштыра ала турган универсалдуу альтернатива түзүү — бир мамлекеттин же бир лидердин колунан келчү иш эмес.

Учурда бул идея көбүрөөк саясий символикага жана геосаясий сигналга окшошуп турат. Бирок ал эл аралык тартиптеги өзгөрүүлөр тууралуу чоң дискуссияны баштаганы талашсыз.