Санарип доорунда ар бир улуттун тилин сактоо жана өнүктүрүү маселеси улуттук коопсуздуктун ажырагыс бөлүгүнө айланууда. Айрыкча мамлекеттик тилди санарип чөйрөгө толук интеграциялоо — маалыматтык суверенитетти камсыздоонун маанилүү шарты. Бул багытта Кыргызстан үчүн улуттук жасалма интеллект (ЖИ) платформаларын өнүктүрүү убакыттын талабы болуп турат.

Дүйнө жүзүндө 7 миңден ашуун тил колдонулганы менен, алардын өтө аз бөлүгү гана санарип технологияларда активдүү орун алган. Негизги контент англис, кытай, испан сыяктуу ири тилдерде топтолгон. Аз колдонулган тилдер, анын ичинде кыргыз тили да, санарип мейкиндикте артта калуу коркунучуна туш болууда. Эл аралык изилдөөлөрдө онлайн чөйрөдө жетиштүү колдоого ээ болбогон тилдер акырындап маалымат айдыңынан сүрүлүп чыгышы мүмкүн экени эскертилет.

Кыргызстанда калктын басымдуу бөлүгү кыргыз тилин билгени менен, санарип технологияларда кыргыз тили толук кандуу колдонулбай келет. Учурда автоматтык сүйлөө таануу (ASR), сүйлөө синтези (TTS), оптикалык тамга таануу (OCR) сыяктуу негизги технологиялар кыргыз тили үчүн жетиштүү деңгээлде өнүккөн эмес. Мындан тышкары, кыргызча маалыматтардын көбү чет өлкөлүк сервистер аркылуу иштетилип, тышкы серверлерде сакталууда. Бул жагдай узак мөөнөттүү келечекте маалыматтык суверенитетке коркунуч жаратышы мүмкүн.

Мындан улам, улуттук жасалма интеллект платформасын түзүү — стратегиялык мааниге ээ чечим. Кыргыз тилине ылайыкташтырылган, өлкө ичинде иштей турган ЖИ экосистемасы маалыматтын сыртка көз карандылыгын азайтып, мамлекеттик тилде сапаттуу санарип кызматтарды өнүктүрүүгө жол ачат. Алгачкы мисал катары иштелип чыгып жаткан “Айтил” улуттук ЖИ платформасында текстти үнгө айлантуу, сүйлөмдү текстке түшүрүү, интерактивдүү чат-бот, көп тилдүү котормо, видео субтитрлөө сыяктуу функциялар каралууда.

ЖИ системаларынын сапаттуу иштеши үчүн кыргыз тилинин улуттук корпусун түзүү да маанилүү. Мындай корпус көркөм адабияттан тартып, мыйзам актыларына, илимий жана медиа тексттерге чейинки чоң маалымат базасын камтышы керек. Бул ресурс кыргыз тилиндеги ЖИ моделдерин окутууга, билим берүү жана илимий изилдөөлөрдү өнүктүрүүгө өбөлгө түзөт.

Маалыматтык суверенитетти бекемдөөнүн дагы бир багыты — санарип инфраструктураны локалдаштыруу. Улуттук G-Cloud платформасын жана дата-борборлорду өнүктүрүү аркылуу мамлекеттик жана коомдук маалыматтар өлкө ичинде сакталмак. Бул жарандардын жеке маалыматтарын коргоого жана киберкоопсуздукту чыңдоого шарт түзөт.

Техникалык чечимдер менен катар, коомдук аң-сезимди жана санарип маданиятты өнүктүрүү да маанилүү. Кыргыз тилиндеги сапаттуу онлайн контентти көбөйтүү, жаш муунду мамлекеттик тилди технологиялар менен айкалыштырып колдонууга кызыктыруу — узак мөөнөттүү натыйжа берген багыт. Санарип сабаттуулук, ЖИ этикасы жана маалыматтык коопсуздук тууралуу түшүнүктөр эл ичинде кеңири жайылтылышы зарыл.

Жыйынтыктап айтканда, мамлекеттик тилди санариптештирүү жана улуттук жасалма интеллект платформаларын өнүктүрүү Кыргызстан үчүн жөн гана технологиялык долбоор эмес, бул — улуттук коопсуздукту жана эгемендүүлүктү бекемдөөнүн маанилүү куралы. Кыргыз тили санарип дүйнөдө толук кандуу колдонулган учурда гана өлкө глобалдашуу шартында өз маданиятын, тилин жана маалыматтык көз карандысыздыгын сактай алат.

Айзаратбек Эсенов