Башар Асаддын саясий жолу – бийликти мурастап алган дарыгерден, Сириянын эң узакка созулган согушунун башкы фигураларынын бирине, андан соң өлкөдөн качып кеткен мурдагы президентке чейинки татаал тарых. 2026-жылдын 11-августунда Дамасктагы сот аны адамзатка каршы кылмыштар, атайылап адам өлтүрүү жана кыйноолор боюнча күнөөлүү деп таап, сыртынан өлүм жазасына өкүм кылды. Бул чечим Сириядагы Асаддар үй-бүлөсүнүн ондогон жылдарга созулган бийлигинин укуктук жактан да жабылганын билдирген маанилүү символдук учур болуп калды.

Дарыгерден мураскерге чейин

Башар Хафез Асад 1965-жылдын 11-сентябрында Дамаскта төрөлгөн. Ал Сирияны 1971-жылдан 2000-жылга чейин башкарган президент Хафез Асаддын экинчи уулу болгон.

Башында Башар үй-бүлөнүн саясий мураскери катары каралган эмес. Ал медицина багытын тандап, Дамаск университетинин медициналык факультетин бүтүрүп, офтальмолог болгон. Кийин Лондондогу көз оорулары боюнча адистешкен борбордо тажрыйба топтогон.

Бирок 1994-жылы анын улуу агасы Басиль Асад автокырсыктан каза болгондон кийин, үй-бүлөнүн саясий мураскери катары Башар тандалды. Ал Сирияга кайтып келип, аскердик даярдыктан өтүп, армиядагы таасирин акырындап күчөтө баштаган.

Анын саясий карьерасынын тез өсүшү атасынын өлүмүнөн кийин чечүүчү баскычка жетти.
 

Атасынын ордуна келген уул

Хафез Асад 2000-жылдын 10-июнунда каза болгондон кийин Сириянын Конституциясына өзгөртүү киргизилип, президенттикке талапкердин минималдуу жашы 40тан 34кө түшүрүлгөн. Башар ошол учурда 34 жашта эле.

2000-жылдын 10-июлунда өткөн добуш берүүдө ал жалгыз талапкер катары президенттикке бекитилген. Расмий жыйынтык боюнча Башар Асад 97,3 пайызга жакын добуш алган. Бул классикалык атаандаштыктагы президенттик шайлоо эмес, президенттикке жалгыз талапкерди колдоо боюнча референдум болгон. Кийинки жылдардагы шайлоолордун легитимдүүлүгү да оппозиция жана эл аралык байкоочулар тарабынан олуттуу сынга алынган.

Башар бийликке келген алгачкы жылдары атасына салыштырмалуу жумшагыраак, реформатордук лидер катары көрүнүүгө аракет кылган. Интернеттин жайылышы, айрым экономикалык реформалар жана мамлекеттик башкарууну жаңылоо тууралуу убадалар коомдо үмүт жараткан.
Бирок бул мезгил көпкө созулган жок. Саясий оппозицияга болгон басым, коопсуздук органдарынын ролу жана президенттик бийликтин борборлошуусу сакталып калды.

2011-жыл: бийлик менен коомдун ортосундагы чекит

Башар Асаддын бийлигиндеги эң чоң бурулуш 2011-жылы болду.
«Араб жазынын» толкуну Сирияга жеткенде, өлкөнүн түштүгүндөгү Дераа шаарында башталган нааразылык акциялары тез арада жалпы улуттук протесттерге айланды. Алгач саясий реформаларды жана эркиндиктерди талап кылган кыймыл кийин куралдуу кагылышууга өттү.

Өкмөт протесттерди күч менен басууга аракет кылды. Оппозициялык топтор куралданды. Натыйжада Сирия көп тараптуу согуштун талаасына айланды.

Бул жерде бир маанилүү нерсени тактоо зарыл. Сириядагы согушту «2017-жылы аяктаган» деп айтууга болбойт. 2017-жылга карата согуштун айрым фронтторунда өкмөттүк күчтөрдүн позициясы бекемделгени менен, куралдуу жаңжал, аймактык бөлүнүү жана чет мамлекеттердин катышуусу кийинки жылдары да уланган.

Россиянын кийлигишүүсү жана Асаддын бийликте калышы

2015-жылдын күзүндө Москва Дамасктын өтүнүчү менен Сириядагы согушка түздөн-түз аскердик кийлигишкен. Россиянын аба күчтөрү жана аскердик колдоосу Асаддын өкмөтүнүн позициясын олуттуу бекемдеди.

Ошол мезгилден тартып Сириядагы согуш жөн гана өкмөт менен оппозициянын ортосундагы ички конфликт болбой калды. Ага Россия, Иран, Түркия, АКШ жана башка мамлекеттер түз же кыйыр түрдө тартылды.

Асад үчүн Россиянын колдоосу бийликте калуунун негизги факторлорунун бири болуп калды. Бирок согуштун баасы өтө оор болду. Жүз миңдеген адамдар каза болуп, миллиондогон сириялыктар өлкө ичинде же чет мамлекеттерде качкынга айланды. 2026-жылдагы сот иши да дал ушул согуш жылдарындагы адам өлтүрүү, кыйноо жана башка оор кылмыштарга байланышкан.

«Шайлоолор» жана бийликтин легитимдүүлүгү Башар Асад 2007-жылы дагы бир жолу президенттикке бекитилип, расмий маалымат боюнча 97 пайыздан ашык колдоо алган.

2014-жылы өлкө согуштун ичинде турганына карабастан президенттик шайлоо өткөрүлүп, Асад 88 пайызга жакын добуш менен жеңүүчү деп жарыяланган. Бул жолу бир нече талапкер катышкан, бирок добуш берүү Сирия өкмөтү көзөмөлдөгөн аймактарда гана өткөндүктөн, шайлоонун легитимдүүлүгү катуу талашка түшкөн.

2021-жылы Асад төртүнчү мөөнөткө шайланып, расмий жыйынтык боюнча 95,1 пайыз добуш алган.
Сандардагы мындай жогорку көрсөткүчтөр Асаддын бийлигинин чыныгы коомдук колдоосунан көрө Сириядагы саясий системанын өзгөчөлүгүн көрсөтүп турган. Оппозициянын чектелиши, мамлекеттик аппараттын жана коопсуздук органдарынын күчтүү ролу шайлоолордун эркиндигине байланыштуу суроолорду жараткан.

2024-жыл: 54 жылдык бийликтин кулашы

Асаддар үй-бүлөсүнүн Сириядагы бийлиги дээрлик 54 жылга созулду.
Хафез Асад өлкөнү 1971-жылдан 2000-жылга чейин башкарса, анын уулу Башар 2000-жылдан 2024-жылга чейин президент болду.

2024-жылдын декабрында сириялык козголоңчу күчтөрдүн тез чабуулунун натыйжасында Дамасктагы бийлик кулады. Башар Асад өлкөдөн чыгып, үй-бүлөсү менен Россияга кеткен. Москва ага саясий башпаанек бергенин ошол кездеги маалымат каражаттары кабарлаган.

Ошентип, Асаддын бийлиги согуш талаасында эмес, саясий системанын күтүүсүз кыйрашы менен аяктады.

Москвадагы мурдагы президент жана Дамасктагы сот

Бийликтен кулатылгандан кийин Асад Сириядан сыртта калган. Бирок анын саясий тарыхы жаңы бийлик келгенден кийин да токтогон жок.

2026-жылдын 11-августунда Дамасктагы сириялык сот Башар Асадды адамзатка каршы кылмыштар, атайылап адам өлтүрүү, кыйноо жана мыйзамсыз эркинен ажыратуу сыяктуу оор айыптар боюнча күнөөлүү деп таап, өлүм жазасына сыртынан өкүм чыгарды. Башкача айтканда, Асад сот залында болгон эмес.

Бул Асаддын бийликтен кулатылгандан кийинки биринчи олуттуу соттук өкүмдөрүнүн бири жана Сириянын жаңы бийлиги мурдагы режимдин жоопкерчилиги маселесин укуктук жол менен көтөрүп жатканын көрсөтөт.

Соттун чечими менен катар мурдагы режимдин башка жогорку кызматтагы өкүлдөрүнө да оор өкүмдөр чыгарылганы кабарланды.

Өлүм жазасы – акыркы чекитпи?

Бул жерде дагы бир маанилүү айырмачылык бар. Соттун өлүм жазасына өкүм чыгарышы менен ал өкүмдүн дароо аткарылышы бир нерсе эмес.

Асад Сириянын аймагында эмес жана Россияда экени кабарлангандыктан, өкүмдүн иш жүзүндө аткарылышы өзүнчө чоң саясий жана укуктук маселеге айланат. Демек, азыркы учурда «Асад өлүм жазасына тартылды» деп эмес, «Асад өлүм жазасына өкүм кылынды» деп жазуу так болот.

Мындан ары маселенин борборунда соттун өзү эмес, анын эл аралык жана саясий кесепеттери турушу мүмкүн. Сириянын жаңы бийлиги Москвадан мурдагы президентти өткөрүп берүүнү талап кылабы? Россия буга макул болобу? Эл аралык укук нормалары жана Сириянын ички мыйзамдары кандай колдонулат? Бул суроолор азырынча ачык бойдон турат.

Башар Асаддын тарыхтагы орду кандай болот?

Башар Асаддын саясий өмүр баяны бир караганда карама-каршы көрүнгөн эки образды камтыйт.
Бир жагынан Лондондо билим алган, медицина тармагында иштеген, өлкөнү модернизациялоого убада берген жаш президент.

Экинчи жагынан 2011-жылдан кийинки кандуу согуш, оппозицияны басуу, коопсуздук органдарынын репрессиялары жана адамзатка каршы кылмыштар боюнча айыптоолор менен байланышкан бийлик башчысы.

Анын бийлиги Сириянын саясий тарыхын гана эмес, бүтүндөй Жакынкы Чыгыштын геосаясатын өзгөрткөн. Россиянын Жакынкы Чыгыштагы аскердик ролунун күчөшү, Ирандын таасиринин кеңейиши, Түркиянын чек арадагы саясаты, АКШнын Сириядагы операциялары жана миллиондогон качкындардын маселеси, мунун баары Асад доорундагы согуш менен түз байланышта.

Ошондуктан 2026-жылдын 11-августундагы өкүмдү бир гана мурдагы президенттин жеке тагдыры катары кароо жетишсиз.

Бул 1970-жылдардын башында башталган Асаддар династиясынын саясий доорунун акыркы, укуктук барагы десек жарашат.

Асад эми президент эмес. Ал Сирияда бийлик жүргүзбөйт. Бирок анын 24 жылдык президенттиги жана анын үй-бүлөсүнүн жарым кылымдан ашкан бийлиги калтырган мурасы кыйраган шаарлар, миллиондогон качкындар, терең саясий бөлүнүү жана согуш жылдарындагы кылмыштар үчүн жоопкерчилик маселеси Сириянын тарыхында дагы көпкө чейин талкуулана берет.

Башар Асаддын бийликтен кетиши менен Сириянын кризиси аяктаган жок. Тескерисинче, өлкө эми жаңы суроонун алдында турат. Мурдагы режимдин кылмыштары үчүн жоопкерчилик менен улуттук жарашууну кантип айкалыштыруу керек?

Дал ушул суроо Асаддан кийинки Сириянын келечегин аныктай турган негизги факторлордун бири болушу мүмкүн.