www.NazarNews.kg NazarNews - дүйнө назарында! www.NazarNews.kg NazarNews - в центре мирового внимания! www.NazarNews.kg NazarNews - ترى العالم في عينيك www.NazarNews.kg NazarNews - 你眼中的世界! www.NazarNews.kg NazarNews - dünya gözünüzde! www.NazarNews.kg NazarNews - The world in your eyes! www.NazarNews.kg Биздин байланыш: +996 779 028 383 www.NazarNews.kg Email: nazarnews.kg@gmail.com www.NazarNews.kg WhatsApp кабар: +996 779 028 383 www.NazarNews.kg

Кытай өкмөтү Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму сунуштаган коронавирустун келип чыгышын иликтөө планынан баш тартты. Бул Кытайдан бардык шектенүүлөрдү кетириши мүмкүн экенине карабай Пекин баш тартып жатат. Ошол эле учурда, илимий эксперттер пандемия Ухан лабораториясындагы окуянын натыйжасында «пробиркадан чыгып» кеткенден улам башталды деген гипотезага көбүрөөк ыктап жатышат. Акыркы мезгилге чейин бул версия чектен чыккан деп эсептелчү, бирок азыр анын пайдасына көп фактылар айтылып жатат жана буга Кытайдын тергөөгө катышуудан баш тартуусу ага болгон кызыгууну күчөтүүдө. «Лента.ру» лабораториялык агып кетүү божомолунун кутум теориясынан окуялардын эң ыктымалдуу версияларынын бирине айланганын, кандай далилдер бар экенин жана эмне үчүн бул маселеде саясаттын көп экенин айтып чыкты.

Вирустук саясат

Пандемиянын алгачкы апталарында дүйнө дүрбөлөңгө түштү. Бара-бара дүйнө жүзүндө коронавирус каптабаган өлкөлөрдүн саны азайып баратат. Чек аралар жабылды, миллиондогон адамдар карантинге алынды, миңдеген ооруканаларда каза болду жана илимпоздор эки негизги суроону ойлонушту: COVID-19 кайдан келип чыккан жана аны кантип дарылоо керек?

Эгерде илимий коомчулук ушул бир жарым жылдын ичинде аздыр-көптүр экинчи суроого жооп тапса, анда биринчи суроо дагы эле ачык бойдон калууда. Башында, маалымат аз болчу: Ухандагы эт жана деңиз азыктарынын базарынын тегерегинде келип чыгышы белгисиз пневмония оорусунун кластери пайда болгон. Кийинчерээк бул оору SARS-CoV-2 деп аталган коронавирустук үй-бүлөнүн жаңы козгогучунан келип чыккандыгы белгилүү болду. Ухань базарында жапайы жаныбарлар жана алардын эти сатылгандыктан, илимпоздор кээ бир жаныбарлар вирустун ташуучусу болуп калышы мүмкүн деп божомолдошкон.

Бирок, бул гипотезага параллель: вирустун булагы ошол эле шаарда жайгашкан Ухань вирусология институтунда жайгашкан, ал коронавирусту изилдөө менен алектенет деген божомол.

Бул версиянын негизги жана эң кызуу колдоочусу АКШнын президенти Дональд Трамп болгон. Дээрлик бүт президенттик мөөнөтүндө ал Кытай менен саясий жана соода согуштарын жүргүзгөн, андыктан белгисиз жана кыйратуучу козгогучтун чыгышы анын колунда кытайларга каршы риториканын инструментине айланып кете алган эмес. Ошол эле учурда, Трамп Пекин атайылап пандемияны козгогонун да айткан.

«Албетте, муну токтотсо болмок. Алар муну жөндөмсүздүктөн улам аткара алышкан жок, же вирустун жайылышына атайылап уруксат беришкен», - деген Дональд Трамп.

Трамп ал тургай коронавирустун лабораториялык келип чыгышын колдогон кээ бир чалгын кызматтарына кайрылган, бирок анда эч кандай далил келтирилген эмес. Бирок көптөгөн риторика болгон - америкалык саясатчы вирустун кытай тектүү экенине көңүл буруу үчүн бардык мүмкүнчүлүктөрдү колдонгон: пандемияга каршы күрөштө өзүнүн ийгиликсиздигин мойнуна алгандан көрө, тышкы душманды күнөөлөө оңой. Вирустун стигматизациясы жана Кытайга карата дайыма айыптоолор Вашингтон менен Бээжиндин мамилелеринин курчушуна алып келди, ошондой эле Кошмо Штаттардагы азиялык калкка карата зомбулуктун күчөшүнө алып келди.

Трамптын Ухань вирусология институтуна карата шек саноосу жөн жерден болгон эмес. Бул жерде жарганаттар ташыган коронавирустардын жана башка вирустардын үлгүлөрүнүн эң чоң кампасы Кытайда жайгашкан. Лабораториянын маалымат базасы 22 миңге жакын үлгүлөрдү камтыйт жана ал тургай интернетте жеткиликтүү болгон. Ага кирүү 2019-жылдын 12-сентябрында, SARS-CoV-2 инфекциясынын расмий түрдө катталган учуруна дээрлик үч ай калганда жабылган.

Мындан тышкары, бул лабораторияда вирустардын функцияларын күчөтүүгө байланышкан изилдөөлөр жүргүзүлгөн: алар атайылап өзгөртүлүп, жугуштуу жана коркунучтуу болгон. Мындай изилдөөлөр аскердик машыгууларга окшош - алардын жардамы менен вирусологдор жаңы коркунучтуу патогендердин жана мүмкүн болуучу пандемиянын пайда болушуна даярданышат.

Бирок, Трамптын жийиркеничтүү саясатчы катары кадыр-баркы жана анын шектенүүлөрүнүн ачыкталышы, жашоого толук укуктуу гипотезанын коомчулуктун көз алдында маргиналдуу кутум теориясына айланышына алып келди. Анын жактоочулары Трамптын жактоочулары менен теңештирилген жана америкалык либералдык маалымат каражаттары гипотезаны «кутум теориясы» катары чексиз белгилешкен.

Белгилей кетсек, буга чейин 2020-жылдын февралында, The Lancet илимий журналы коронавирустун табигый эмес версиясын толугу менен жокко чыгарган билдирүү чыгарган. Америка Кошмо Штаттарындагы президенттик шайлоо Америка коомун, анын ичинде илимпоздорду дагы поляризациялады жана бул версияны олуттуу талкуулоо адепсиз болуп калды.

Жарганат аял

Бирок, Ухань лабораториясынан вирус чыгып кетүү идеясы алгач Трамптан гана эмес, бул лабораториянын жетектөөчү эксперти Ши Чжэнлиден да пайда болгон. Ал өмүрүн коронавирустарды изилдөөгө арнаган жана жарганаттар жашаган үңкүрлөргө жана ташталган шахталарга жасаган көптөгөн экспедициялары менен атактуу болгон, ошондуктан кесиптештери аны жарганат аял деп аташкан.

Ухандагы пневмониянын учурлары коронавирустун айынан келип чыккандыгы белгилүү болгондо, Ши Чжэнли өзүнүн кабыл алуусуна абдан таң калып, атүгүл муниципалдык бийликтер жаңылып жатат деп ойлогон. Коронавирус түр аралык тоскоолдуктарды жеңүү Кытайдын түштүк субтропикалык провинцияларында кадимки көрүнүш, анда жарганаттар коронавирусту алып жүрүүчүлөргө толгон. Бирок өлкөнүн борборунда эмес, Уханда эмес! Ошондуктан, аны туура ойлонуштурушкан: эгер коронавирус күнөөлүү болсо, анда ал лабораториясынан «качып» кете алабы?

Ши Чжэнгли Science журналына берген маегинде анын командасы патогендин генетикалык ырааттуулугун тез эле аныктап, ДССУга өткөрүп бергенин айтты. Ошол эле учурда, адис буга чейин ал да, анын кесиптештери да бул вирусту изилдеп гана тим болбостон, анын бар экенин билишпейт деп ырасташат.

«АКШнын президенти Трамптын SARS-CoV-2 вирусу биздин институттан чыгып кетти деген билдирүүсү чындыкка дал келбейт. Бул биздин академиялык ишибизге жана жеке турмушубузга коркунуч келтирет. Ал бизден кечирим сурашы керек», - деп талап кылган Ши Чжэнли.

Трамп кетти, суроолор дагы деле жоопсуз бойдон калууда 

2021-жылдын 14-январында, пандемия башталгандан дээрлик бир жыл өткөндөн кийин, Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун эксперттеринин эл аралык тобун ташыган учак Уханга конду. Иликтөөнүн алкагында илимпоздор Уанань базарына барып, Кытайдын расмий өкүлдөрү менен жолугушту. Эксперттерге Ухан вирусология институту да көрсөтүлдү, алар Ши Чжэнли менен жолугушту, бирок аларга коронавирустун маалымат базасына кирүүгө уруксат берилген эмес.

Бир айдан кийин илимпоздор менен кытайлык чиновниктер биргелешкен пресс-конференция өткөрүп, анда алар өздөрүнүн изилдөөлөрүнүн негизги жыйынтыктарын жарыялашты: COVID-19нын келип чыгышы боюнча эң болжолдуу гипотеза-бул вирустун ортоңку ташуучудан адамга өтүшү; оорунун лабораториялык келип чыгышы версиясы күмөн деп эсептелген.

Илимпоздор жаныбарлардын арасында вирустун булагын да, ташуучусун да аныктай алышкан жок. Бирок, алар Ухань шаарында жана балык базарынын сыртында кеңири жайылганын аныкташты жана кээ бир инфекциянын алгачкы учурлары аны менен такыр байланышкан эмес - бул вирусту мурунтан эле жуктуруп алган адам базарга алып келиши мүмкүн дегенди билдирет.

Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун миссиясынан кийин, коронавирустун келип чыгышы жөнүндө дагы көп суроолор пайда болду, бирок илимпоздор дээрлик бир добуштан мындай жыйынтыкка келишкендей болду: Ухан институтунун пандемияга эч кандай тиешеси жок. Бирок, 2021-жылдын жазынан тартып, лабораториялык агып кетүү гипотезасынын негизги жактоочусу Ак үйдөн чыгып кеткенден кийин, бул гипотеза кайрадан талкууланды.

Окуялардын бул версиясы күтүлбөгөн жерден АКШнын жаңы президенти Джо Байден тарабынан жасалган, анын тарапкерлери бир нече ай мурун Трамптын ушул сыяктуу билдирүүлөрүн болбогон нерсе деп аташкан. Байден америкалык чалгын кызматына лабораториядан агып кетүү мүмкүндүгүн кылдат иликтөөнү тапшырды - чалгындоо коомчулугунун өкүлдөрү буга чейин Трамптын сөздөрүн кескин түрдө четке кагып, лабораториялык версиянын пайдасына эч кандай далил жок экенин айтышкан.

14-майда алдыңкы окумуштуулар коронавирустун келип чыгышынын эки версиясын тең кылдат иликтөөгө чакырган катка кол коюшкан. «Биз жетиштүү маалыматка ээ болгонго чейин түр аралык тоскоолдуктун табигый өтүү гипотезасын да, лабораториялык агып кетүү гипотезасын да олуттуу кабыл алышыбыз керек», - деп айтылат документте.

Июнь айында Vanity Fair коронавирустун келип чыгышын иликтөөнүн бир жактуу экени тууралуу басылманы жарыялады. Журналисттер Америка Кошмо Штаттарын эл аралык эксперттер тобунда коргогон зоолог Питер Дассак мурда вирустун лабораториялык келип чыгышын сөзсүз четке каккан The Lancet басылмасын чыгарууну демилгелегенин билишти. Анын үстүнө, анын уюму Ухандагы коронавирустун модификациясы менен изилдөө иштерин каржылаган.

Ошондой эле, вирустун таралышында эң ыктымал делдал катары бир добуштан жарганаттар да, панголиндер да такыр сатылбаганы белгилүү болду.

ДССУнун билдирүүлөрүнүн обону да өзгөрдү, алар мурда Кытайга карата өтө сабырдуу жана бир аз этият позицияны карманышкан. Уюм лабораториядан коронавирустун чыгып кетүү гипотезасын мөөнөтүнөн мурда таштаганын мойнуна алды.

«Баарыңыздарга белгилүү болгондой, мен өзүм лаборант, иммунолог болчумун жана лабораторияда иштечүмүн. Кырсыктар лабораторияда болот. Бул кадимки нерсе - мен муну көрдүм жана өзүм ката кетирдим, ошондуктан мындай болушу мүмкүн эле», - деген Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун башчысы Тедрос Аданом Гебрейесус.

Ал эми июлдун ортосунда Тедрос Гебрейесус вирустун келип чыгышын иликтөөнүн экинчи этабын баштоону сунуштады. Анын планына ылайык, илимпоздор Ухандагы лабораторияларды текшерип, пандемиянын башталышына байланыштуу маалыматтарга ээ болушу керек болчу.

Эволюционист биолог жана Рединг университетинин (Улуу Британия) профессору белгилегендей, үлгүлөрү Ухандагы лабораторияда сакталган коронавирустун генетикалык тизмектеринин маалымат базасына кирүү - бул чындыгында агып кетүү теориясын жокко чыгаруунун же ырастоонун жалгыз жолу.

«Эч ким атайылап агып кетүү жөнүндө айтпайт, бирок бул кокусунан болушу мүмкүн экенин жокко чыгарууга болбойт», - деди Пэйгл Lente.ru сайтына берген комментарийинде.

Бир жумадан кийин, 22-июлда, Кытай Тедрос Гебрейюсунун сунушуна кескин түрдө жооп берди. Өлкөнүн бийлиги ДCСУнун планында камтылган тил «илимди жана акыл -эсти сыйлабайт» деп билдирди. Мамлекеттик кытайлык Global Times басылмасы вирустун келип чыгышы жөнүндөгү маселе саясатташып кеткенин жана жеке Гебрейесус Америка Кошмо Штаттары менен Батыштын зор кысымына дуушар болгон деген рубриканы жарыялады.

Пандемиянын биринчи айларындагы окуялар көрсөтүп тургандай, Кытайдын процессти андан ары саясатташтыруу коркунучу негиздүү, бирок Пекиндин кызматташуудан баш тартуусу ага ишенбөөчүлүктү гана күчөтөт. Анткени, лабораторияда SARS-CoV-2ге жакын вирусту эч ким аныктабаса, анда бардык шек саноолор Кытайдан алынып салынат. Бул өлкөнүн кызыкчылыгына туура келет окшойт.

Ошол эле учурда, Кытай вирустун келип чыгышы жөнүндөгү версияны «пробиркадан» моюнга алат - бирок өзүнүн лабораториясында эмес, Америкада. Кытай бийлиги 2019-жылдын күзүндө Кытайдын сыртында катталган COVID-19 учурларын көрсөтөт жана Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмун башка өлкөлөрдөгү лабораториялардан, биринчи кезекте АКШдан вирус чыгып кетүү мүмкүнчүлүгүн текшерүүгө чакырат.

Вухан вирусология институтунан тышкары, дүйнөдө вирустун функциясын күчөтүү боюнча эксперименттер жүргүзүлүүчү башка эки гана жер бар: Галвестондогу лаборатория, Техас жана Чапел Хиллдеги Түндүк Каролина университети. Пандемия башталгандан кийин, Чапел Хиллде, бардык сактык чараларына карабастан, коронавирустар менен иштөөдө бир нече инциденттер болгондугу белгилүү болду, алар дээрлик лабораториядан вирус чыгып кетүү менен аяктады.

Күнөөнүн презумпциясы

Азырынча вирустун келип чыгышы боюнча эки негизги гипотезанын пайдасына болгон бардык далилдер кыйыр жана өкүм чыгаруу үчүн жетишсиз. Агып кетүү теориясынын пайда болушунун негизги аргументи COVID-19 пандемиясынын эпицентринин жайгашкан жери болуп эсептелет. Бардык жерлерден, табиятта коронавирустун чоң резервуарлары жок Ухань болуп чыкты, бирок бул үй-бүлөнүн вирустарынын үлгүлөрү сакталган лаборатория жайгашкан.

Ушуга байланыштуу 2012-жылдын апрелинде Юннань префектурасында болгон бир окуя, ал коронавирусту алып жүргөн көптөгөн жарганаттардын мекени, өзгөчө кызыгууну жаратат. Андан кийин алты шахтер Моцзян районундагы кароосуз калган шахтада иштешкен - аны ичинде жашаган жарганаттардын заңынан тазалашкан. Бир нече жумадан кийин баарында COVIDге окшош белгисиз оорунун симптомдору пайда болгон. Алардын үчөө каза болгон.

Оорунун булагын аныктоо үчүн окумуштуулар шахтага жөнөтүлгөн. Алардын арасында Ши Чжэнли болгон. Үч жыл ичинде алар 300гө жакын ар кандай коронавирустун үлгүлөрүн чогултушкан. Алардын бири-RatG13, 2013-жылы шахтада табылган, SARS-CoV-2ге 96,2 пайыз генетикалык жактан байланыштуу болуп чыккан.

«Балким, SARS-CoV-2дин келип чыгышы ошол шахтада болгон жана вирус бул жерден табигый түрдө жайыла баштаган, же лабораториядан агып кеткен болушу мүмкүн», - деп белгилеген АКШнын Улуттук Аллергиялык жана Жугуштуу Оорулар Институтунун директору Энтони Фауки.

Кошумчалай кетсек, 2019-жылдын ноябрь айында, башкача айтканда, вирус Уханда активдүү жайыла баштоодон мурун, лабораториянын үч кызматкери кандайдыр бир табышмактуу ооруга чалдыкканы белгилүү болду - алардын баары ооруканага жаткырылышы керек болчу.

Артка 2017 жана 2018 -жылдары америкалык дипломаттар Ухандагы изилдөө коркунучтары жөнүндө эскертишкен. Америка элчилигинин өкүлдөрү менен болгон жолугушууларда Ухань институтунун кызматкерлери, анын ичинде Ши Чжэнли, эксперименттерин толук коопсуз шартта жүргүзүү үчүн жакшы даярдалган лаборанттардын жоктугуна нааразы болуп, АКШдан жардам сурашты. Дипломаттар өз билдирүүлөрүн жана ага байланыштуу тынчсызданууларын Вашингтонго жеткиришти, бирок бул билдирүүлөр жоопсуз калды. Ушундай эле тагдыр 2017-жылы Америка Кошмо Штаттары тарабынан жасалган француз чалгындоосунун окшош кайрылууларына туш келген.

Лабораториянын агып кетүү гипотезасынын жактоочулары өздөрүнө мындай суроо беришет: RatG13 түпнуска же өзгөртүлгөн түрүндө лабораториядан «качып» кете алабы? Пейгл жыйынтык чыгарууга шашылбоону эскертет. «RatG13-бул шимпанзелерге караганда, COVID-19 генетикалык тизмегинен эволюциялык аралыктан эки эсе алыс. Бул биз (коронавирустун) эң жакын атасын али таба элекпиз дегенди билдирет», - деп түшүндүрдү окумуштуу.

Ошентсе да, артка кылчайып карасак, жакында эле жинди кутум теориясы катары сунушталган агып кетүү гипотезасынын пайдасына болгон бардык далилдер ынанымдуу көрүнөт. Бирок, анын пайдасына азырынча эч кандай конкреттүү далил табыла электигин эстен чыгарбоо керек.

Күнөөсүздүктүн далили

Вирустун түрлөр аралык тоскоолдукту табигый түрдө жеңип чыгуунун пайдасына болгон аргументтерди унутпаңыз.

Июлдун башында эл аралык окумуштуулар тобу макала даярдашкан, анда алар коронавирус жөнүндө болгон бардык фактыларды сын көз менен карап чыгышкан. Тактап айтканда, илимпоздор 2002-2003-жылдардагы SARS эпидемиясы менен учурдагы пандемиянын ортосунда окшоштуктарды көрсөтүшкөн: эки учурда тең жугуштуу оорулар жапайы жаныбарлар сатылган базарларда болгон. Макалада биринчи учурда вирустун жайылышы циветтер жана ракондордун иттерине байланыштуу экендигине көңүл бурулган - бул жаныбарлар 2019 -жылы Ухандагы базарда сатылган жана илимпоздор алардын жеке адамдары да боло аларын аныкташкан. коронавирус жуктуруп алган.

Мындан тышкары, изилдөөчүлөр Ухандагы коронавирустун биринчи учурларынын географиясын талдашты - алардын бардыгы Уанань базарынын жана башка базарлардын тегерегинде топтолгон. Ошол эле учурда, илимпоздор Ухань вирусология институту менен байланышкан географиялык же эпидемиологиялык жактан байланышкан COVID-19нын алгачкы учурлары жөнүндө маалыматты таба алышкан жок, бул агып кетүү версиясын күмөн санатат.

«Ухань - Кытайдын борбордук бөлүгүндөгү эң чоң шаар, көптөгөн жаныбарлар базарлары, ошондой эле Кытайдын ичинде жана чет өлкөлөрдө башка аймактар ​​менен жакшы байланышкан ири транспорт жана соода түйүнү бар. Ошондуктан, Уханда вирустун табылышы, кыязы, патогендер [адам популяциясында] орун алуу үчүн жыш жайгашкан аймактарга муктаж экендигин чагылдырат», - деп баса белгилешет макаланын авторлору.

Акыр-аягы, тарых бул теорияны колдойт: вирустун жаныбарлардан адамга табигый жугуусунун натыйжасында мурунку коронавирустук үй-бүлөдөн козгогучтардын бардык чыгуулары, ошондой эле испан тумоосу жана чочко тумоосунун H1N1 пандемиясы болгон.

«Бул теориялардын экөө тең туура болушу мүмкүн деген мааниде ишенимдүү. Бирок бизде алардын ишенимдүүлүгүн баалоо үчүн далилдер азырынча жок», - деген оюн айтат эволюционист биолог, Рединг университетинин профессору Марк Пейгл.

Бирок COVID-19нын келип чыгышын жана жаныбарлар дүйнөсүнөн анын булагын табууга дагы көп убакыт бар, деди окумуштуу. Бирок ага дээрлик он жыл керектелди деп кошумчалады ал.

Пандемия башталгандан бери бир жарым жылдан ашык убакыт өттү, ал эми илимпоздордун гипотезалары гана бар, бирок вирустун келип чыгышынын эки версиясынын пайдасына эч кандай далил жок. Эгерде чындап эле лабораториянын агып кетиши күнөөлүү болсо, кылдат иликтөө маанилүү сабактарды бере алат, вирусология лабораторияларында коопсуздукту жакшыртат жана келечекте бул кайталанбасын.

Эгерде вирустун түрлөр аралык тоскоолдукту табигый жол менен жеңгени аныкталса, илимий коомчулук тобокелдиктерди эртерээк эскертүү жана жаңы жана потенциалдуу коркунучтуу патогендерге мониторинг жүргүзүү үчүн эл аралык системаны иштеп чыга алат. Балким, чындык бир жерде болушу мүмкүн, бирок муну билүү өтө маанилүү: бул биз жоготкон адамдарды бул пандемияга кайтарбайт, бирок келечекте жаңы курмандыктардан качууга жардам берет.

Похожие темы